Majevica nije “negdje gore” iznad Brčkog, nego naš tihi sistem za održavanje života, rezervoar pitke vode, prirodni filter vazduha, stabilizator klime i štit od bujičnih poplava i erozije.
Sve što se na Majevici siječe, kopa, prosipa ili “slučajno” pusti niz padinu na kraju završi u našem slivu, u našim bunarima, u Brki i Tinji, i u Savi.
Zato priča o majevičkim šumama nije romantika za planinare nego tema javnog zdravlja, bezbjednosti vode i budućnosti Brčkog.
Hidrografija Brčkog jasno pokazuje ovu vezu. Osim Tinje i Brke postoji niz manjih rječica i vodotoka čija se izvorišta uglavnom nalaze na području Majevice, a Distrikt ima tri glavna podsliva, sliv Save, sliv Tinje i sliv Brke. Svi zajedno obuhvataju mrežu vodotokova u kojoj se prekid ili zagađenje bilo koje “niti” prenosi bez obzira na granice mjesnih zajednica.
U revelanvnim dokumentima naglašena je potreba koordinacije monitoringa površinskih i podzemnih voda sa RS, FBiH i Hrvatskom, što potvrđuje da je riječ o prekograničnom sistemu, a ne o lokalnoj bari koju možemo ignorisati.
Još je važnije ono što se ne vidi, a to su podzemne vode.
Strategija zaštite životne sredine Brčko distrikta za period od 2022. do 2032. godine navodi da se na teritoriji Distrikta nalaze podzemne vode čija površina iznosi 305,5 kvadratnih kilometara, što čini 62,8 posto ukupne površine Brčkog.
Veliki dio Brčkog dakle doslovno “leži” na vodi.
To je bogatstvo, ali i velika ranjivost, jer je zagađenje podzemnih voda sporo, skupo i ponekad skoro nemoguće u potpunosti sanirati.
Zbog toga je posebno zabrinjavajuće ono što isti dokument navodi o vodosnabdijevanju.
Najveća količina vode potiče iz fabrike vode koja zahvata vodu iz Save, dok dio urbane zone koristi vodu iz 13 bunara u Plazuljama koji su duboki 30 do 40 metara i više.
Ruralna naselja često se oslanjaju na bunare čiji kvalitet zbog povišenog mangana i željeza ne zadovoljava propise, uz dodatni problem lošeg održavanja lokalnih vodovoda.
Posebno je važna informacija da na obroncima Majevice postoje istraženi izvori pitke vode visokog kvaliteta kapaciteta od 185 do 200 litara u sekundi, ali da se ne može potvrditi njihova stalna izdašnost i da za nijedan od tih izvora nije utvrđena zona sanitarne zaštite.
To je ozbiljan institucionalni propust kroz koji prolazi sve, od fekalnog zagađenja i pesticida do industrijskih hemikalija i budućih rudarskih otpadnih voda.
Da ovo nije teorija pokazuju i saopštenja JP Komunalno.
– Dana trećeg februara 2025. godine objavili su zabranu konzumacije vode sa više javnih česmi nakon loših mikrobioloških i fizičko hemijskih analiza, uz napomenu da zabrana traje do otklanjanja nepravilnosti.
Javne česme građani često doživljavaju kao prirodniju i bolju vodu, ali priroda bez zaštite i kontrole nije automatski bezbjedna, naročito ako se radi o istom podzemnom bazenu koji se puni vodama sa Majevice i područja izvorišta.
Na ovom mjestu priča prestaje biti samo ekološka i prerasta u političku i odgovornu temu.
Ako već imamo akvifer koji pokriva skoro dvije trećine Distrikta, ako su izvorišta vodotoka smještena na Majevici, ako su izvori visokog kvaliteta istraženi, a zone sanitarne zaštite ni danas ne postoje, postavlja se pitanje šta tačno čekamo? Da se desi problem koji neće stati u saopštenje “zabranjuje se konzumacija do daljnjeg”?
Brčko District Green City Action Plan koji je izradio EBRD upozorava da nedovoljno planiranje i zaštita zona vodosnabdijevanja direktno utiču na kvalitet pitke vode i navodi potrebu definisanja sanitarnih zona oko izvorišta Plazulje, uključujući njihovo proširenje ažuriranje.
Takođe, istaknuto je da te lokacije moraju biti uvrštene u plansku dokumentaciju radi zaštite podzemnih rezervi. Ovo je međunarodni dokument i njegova poruka je jasna.
Zaštita izvorišta nije luksuz nego osnovni uslov razvoja.
Ne treba zanemariti ni činjenicu da se još koriste azbestne cijevi u sistemu vodosnabdijevanja.
U ovu sliku uklapa se i rizik od otvaranja rudnika litijuma na Majevici.
Poznato je da je kompanija Arcore AG četrnaestog februara podnijela zahtjev Vladi RS za pokretanje postupka dodjele koncesije za rudnik litijuma u Loparama.
Podsjeća se i na ranija istraživanja u regiji i na građanski otpor, uključujući peticiju kojom se traži moratorij na istraživanja i eksploataciju na Majevici radi zaštite područja.
To je situacija koja se Brčkog direktno tiče, bez obzira na to što je rudnik formalno preko entitetske linije, jer podzemne vode, bujični tokovi i riječna mreža ne prate administrativne granice.
Litijum nije opasan zato što je litijum, nego zato što rudarenje i prerada nose ozbiljne rizike.
Otkop, jalovišta, hemikalije u flotaciji, kisela drenaža, mobilizacija metala i metaloida i mogućnost da jedna jedina greška ili “štednja” na zaštiti životne sredine postane izvor zagađenja koji traje decenijama.
Kada se to dogodi u planinskom i izvorišnom području, posljedice se spuštaju niz sliv, upijaju u podzemlje i završavaju u vodi koju pijemo ili u Savi.
Sava nije samo pejzaž nego i riblji fond, hrana i način života. Studije u slivu Save pokazale su da ribe mogu sadržati koncentracije zagađujućih supstanci koje višestruko prelaze ekološke standarde. U jednoj studiji u području Zagreba pronađeni su PBDE,
bromirani usporivači gorenja, koji su prelazili standarde i više od hiljadu puta. Za PFOS, značajan dio uzoraka takođe je bio iznad standarda.
Možemo se tješiti da to nije Brčko, ali sliv je povezan i voda teče, a broj izvora zagađenja između Zagreba i Brčkog samo raste. U takvim uslovima svako dodatno opterećenje, posebno rudarsko koje je teško sanirati, nije lokalni problem nego opasnost po cijeli riječki sistem i povjerenje građana u vodu koju piju i ribu koju jedu.
Majevica je važna i za kvalitet vazduha u Brčkom. Strategija Brčko distrikta navodi da je zagađenost vazduha visoka, posebno tokom zime, te da najveći uticaj imaju kućna ložišta na ugalj i drvo i saobraćaj, dok industrija učestvuje manjim dijelom. Praćenje
kvaliteta vazduha vrši se mobilnom stanicom postavljenom u Bescarinskoj zoni, a podaci su dostupni preko ekoportala.
Međutim nije uspostavljen registar zagađivača.
Drugim riječima znamo da je problem ozbiljan i imamo pojedinačna mjerenja, ali nemamo sistemsku mapu emitera niti uređene obaveze transparentnog izvještavanja.
U takvim uslovima šume na Majevici i zelenilo u Distriktu koje je sve rjeđe postaju prirodan amortizer koji hvata čestice, reguliše mikroklimu, čuva vlagu, smanjuje ekstremne temperature i direktno utiče na kvalitet života.
Sječa i devastacija tih šuma direktan je udar na javno zdravlje Brčkog.
Vrijeme je da prestanemo posmatrati Majevicu kao ničiju zemlju u kojoj svako može uzeti šta želi, dok će posljedice snositi neko drugi.
Brčko zavisi od kombinacije Save, bunara i izvorišta, akvifer pokriva više od polovine teritorije, javne česme povremeno ne prolaze osnovne analize, a sanitarne zone nisu uspostavljene ni za istražene izvore visokog kvaliteta.
Ako se pritom ozbiljno razgovara o koncesijama za litijum na Majevici, onda minimum odgovornosti podrazumijeva uspostavljanje i dosljedno sprovođenje sanitarnih zaštitnih zona, redovno i javno objavljivanje podataka o kvalitetu podzemnih i površinskih voda, usklađivanje monitoringa između entiteta i sa Hrvatskom, kao i obavezne procjene uticaja na životnu sredinu za svaki rizičan zahvat, posebno rudarski, koje moraju obuhvatiti hidrogeologiju, moguće incidente i dugoročnu odgovornost, a ne samo promotivne materijale investitora.
Majevica nije prepreka razvoju Brčkog. Majevica je uslov da se Brčko uopšte može razvijati, da ima vodu, vazduh, ribu i život koji nije stalno na ivici zabrinutih saopštenja.
Dok god je tretiramo kao rezervoar sirovine bez rezervoara odgovornosti, normalizujemo ideju da je prihvatljivo kockati se onim što se ne može lako popraviti, pitkom vodom i
zdravljem ljudi.
Autor teksta: Zoran Rađen, dipl.biolog
Foto ilustracija: Z.R.
Aktivnosti na projektu “Osvijesti se” podržane su od Odjeljenja za stručne i administrativne poslove Vlade BD.
