Brčko ima problem s kvalitetom vazduha koji je utoliko opasniji što se o njemu govori u fragmentima, a mjeri se još rjeđe.
U dokumentima koji bi morali biti temelj javne politike stoji ono što građani odavno osjećaju u grlu: praćenje je rađeno na jednoj ili dvije lokacije, bez kontinuiteta za PM10, dok se PM2,5 uopšte ne mjeri.
Zimi su koncentracije PM10 oko tri puta veće nego ljeti, a SO₂ je znatno iznad ograničenih vrijednosti, što se povezuje s ekstenzivnom upotrebom uglja za grijanje u Brčko distriktu.
Problem je što u Brčkom čak ni ono malo mjerenja nije postavljeno tamo gdje bismo prvo očekivali istinu o zraku koji udišu djeca i stariji.
Prema Strategiji zaštite životne sredine BDBiH, mobilna stanica za praćenje kvaliteta vazduha nalazi se na parking prostoru JP „Komunalno Brčko“ u Bescarinskoj zoni, a rezultati se javno prikazuju na ekoportalu koji izgleda ne postoji ili je dobro sakriven.
I sad dolazimo do ključne rečenice koju Brčko ne smije preskočiti: ako su ti podaci poražavajući i u zoni koja je prostorno odvojena od najgušćih ulica, semafora, školskih dvorišta i kanjona zgrada u centru, kakvo je tek stvarno stanje tamo gdje ljudi žive, šetaju i čekaju autobus?
To nije retoričko pitanje radi efekta, to je pitanje javnog zdravlja.
Izvori zagađenja su poznati i u Brčkom nisu nikakva misterija: individualna ložišta na ugalj i drvo u sezoni grijanja, saobraćaj (posebno dizel vozila, gradske gužve), te industrijski i drugi stacionarni izvori, pogotovo ako se emisije tretiraju kao privatna stvar iza fabričkih ograda.
Brčko ima i dodatni problem: bez ozbiljne mreže mjerenja lako je sve svesti na prepucavanje osjećaj naspram statistike, pa svaka energičnija reakcija institucija izostane uz izgovor da nema dovoljno podataka.
Ali baš to je suština promašaja, podaci se ne skupljaju sistemski. I nije da propisi ne postoje.
Zakon o zaštiti vazduha Brčko distrikta predviđa monitoring, način redovnog praćenja emisija, uzimanja uzoraka i mjerenja parametara vazduha propisuje nadležno odjeljenje. Propisuje i obavezu godišnjeg izvještavanja za pravna lica, s podacima o potrošnji goriva i emisijama, i naglašava javnu objavu izvještaja.
Zatim dolazi najvažniji mehanizam transparentnosti: registar emisija u vazduh (u okviru registra postrojenja i zagađivača), s taksativno navedenim zagađivačima, uključujući SO₂, NOx, CO, benzen i PM10, te obavezu da Vlada objavljuje godišnji izvještaj o emisijama.
Na papiru, sistem je jasan: zna se ko emituje, koliko emituje, gdje emituje, i građani to mogu vidjeti.
U praksi, Strategija Brčko distrikta hladno konstatuje da registar zagađivača vazduha nije uspostavljen.
Kad se registar ne uspostavi, desi se ono što Brčko danas živi: umjesto politike zasnovane na dokazima dobijemo maglu u svakom smislu.
A onda se i odgovornost razvodni: malo je kriv ugalj, malo su kriva auta, malo je kriva klima, malo je kriv vjetar, a na kraju nije kriv niko.
To je najskuplji mogući model upravljanja, jer račun se plaća u ordinacijama, inhalatorima, izgubljenim radnim danima, bolovanjima, pogoršanjima astme i hroničnih bolesti.
Posebno su izloženi oni koji nemaju izbora: djeca (pluća u razvoju, boravak vani u školskim dvorištima), stariji i hronični bolesnici (KOPB, kardiovaskularne bolesti), trudnice, kao i svi oni koji rade na otvorenom.
Još jedan detalj iz zvaničnih dokumenata zvuči kao simbol brčanske nemoći: u Strategiji se navodi da mjerenje SO₂ u skorijem periodu nije obuhvaćeno jer je analizator u kvaru.
Znači, u gradu gdje dokumenti sami priznaju da je SO₂ problem povezan s ugljem u sezoni grijanja, mi u isto vrijeme prihvatamo da ključni analizator ne radi i nastavljamo kao da je to normalno. Ne, to nije normalno.
To je alarm.
Šta bi, onda, bila poštena i izvodljiva agenda za Brčko već ove zime, bez velikih parola?
Prvo, mjerenje tamo gdje ljudi žive. Mobilna stanica u Bescarinskoj zoni može biti korisna, ali ne smije biti jedina slika.
Brčko treba najmanje jednu stalnu mjernu lokaciju u centru ili rezidencijalnoj zoni, što bliže školama i vrtićima, plus jednu u gusto naseljenom prigradskom području, i jednu referentnu pozadinsku tačku.
PM2,5 mora ući u redovno praćenje, jer je to frakcija čestica koja najdublje ulazi u pluća i krvotok, a zvanični dokumenti otvoreno kažu da se u Brčkom uopše ne mjeri. Uz to, podaci moraju biti otvoreni, ma koliko ružni bili.
Drugo, primjena zakona koji već postoji.
Ako zakon traži godišnje izvještaje o emisijama i javnu objavu, onda to ne smije ostati mrtvo slovo. Ako zakon traži registar emisija i godišnji izvještaj Vlade, onda registar mora postojati i biti ažuran, a ne planiran.
Strategija već priznaje da nije uspostavljen, sljedeći korak mora biti rok, budžet i odgovorno ime, ne još jedan zaključak.
Treće, grijanje bez moralizovanja, ali s jasnim ciljem. Ugalj je u zvaničnim dokumentima označen kao glavni uzrok povišenog SO₂. Brčko mora ponuditi realnu tranziciju: subvencije za prelazak na čišće sisteme, energetsku efikasnost (izolacija), gdje je moguće širenje daljinskog grijanja ili prelaz na toplotne pumpe i peći sa strožim standardima.
Ako ljudi nemaju alternativu, same zabrane prave socijalnu pobunu, a zagađenje ostaje.
Četvrto, industrija i saobraćaj bez selektivne sljepoće.
Nema razvoja bez industrije, ali nema ni razvoja ako se iz dimnjaka ne vidi šta izlazi. Brčko mora vratiti kontrolu kroz dozvole, kontinuirani ili najmanje periodični i nezavisni monitoring emisija, i sankcije koje se stvarno osjećaju.
A u saobraćaju, pametne mjere (bolji javni prevoz, protočnost, park and ride, saobraćajna rješenja koja ne prave kolaps u gradu, ozelenjavanje) često daju brže efekte nego veliki projekti na papiru.
I na kraju, Brčko mora prestati glumiti da je vazduh tema za sezonu, a ne svakodnevica. Ako su podaci iz Bescarinske zone poražavajući, onda je to upozorenje, ne statistička fusnota.
A ako niko ne zna kakav je zrak u centru jer nema kontinuiranog i potpunog praćenja, to je već institucionalni neuspjeh, ne nedostatak informacija.
Autor teksta: prof.biologije Zoran Rađen
Projekat “Osvijesti se” podržala Vlada BD.
